Là một trong những cường quốc xuất khẩu tôm của thế giới, Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế về năng lực sản xuất và thị trường. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, rào cản thương mại gia tăng và xu hướng tiêu dùng liên tục thay đổi, ngành tôm không chỉ cần duy trì lợi thế về sản lượng mà còn phải nâng cao giá trị, chất lượng và tính bền vững để khẳng định vị thế trên bản đồ tôm toàn cầu.
Việt Nam hiện xuất khẩu tới hơn 100 thị trường và đóng góp trên 40% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản. Là một trong những nhà cung cấp tôm lớn của thế giới thế nhưng trước áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ các quốc gia hàng đầu như Ecuador và Ấn Độ, ngành hàng tôm đang đứng trước yêu cầu phải tái định vị chiến lược để giữ vững vị thế. Nếu như Ecuador nổi lên với lợi thế chi phí thấp thì Ấn Độ duy trì vị thế dẫn đầu về quy mô. Việt Nam tuy có quy mô nhỏ hơn nhưng lại có thế mạnh về công nghệ nuôi thâm canh, giúp năng suất cao. Dẫu vậy, mô hình này cũng tiềm ẩn rủi ro lớn khi mật độ nuôi cao làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh, ảnh hưởng đến hiệu quả và tính ổn định.
Việt Nam là một trong những nhà cung cấp tôm lớn của thế giới
Bên cạnh đó, chi phí thức ăn vẫn là áp lực lớn nhất đối với người nuôi tôm khi chiếm khoảng 50–60% tổng chi phí sản xuất. Việc tối ưu hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR), sử dụng nguyên liệu nội địa và đa dạng nguồn dinh dưỡng, trong đó có nguồn thực vật như đậu nành sẽ góp phần giảm áp lực chi phí và nâng cao hiệu quả. Tuy nhiên, thách thức của ngành tôm không chỉ nằm ở chi phí đầu vào mà còn đến từ những điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Sản xuất còn manh mún, thiếu liên kết chuỗi, dịch bệnh khó kiểm soát, chất lượng chưa đồng đều khiến năng lực cạnh tranh của tôm Việt chưa được phát huy tối đa.
Để nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế, các chuyên gia cho rằng ngành tôm cần tập trung cải thiện chất lượng giống, nâng cao tỷ lệ sống thay vì chỉ chạy theo năng suất, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ như Biofloc, Eco-RAS, IoT và AI nhằm kiểm soát môi trường nuôi, giảm rủi ro và hướng tới phát triển bền vững. Ngành tôm cũng cần đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển các sản phẩm tiện lợi và xây dựng thương hiệu “tôm Việt Nam chất lượng cao” gắn với truy xuất nguồn gốc, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế để nâng cao giá trị.
Để nâng cao giá trị, ngành tôm Việt Nam vẫn cần tăng cường chế biến sâu
Mặt khác, chiến lược thị trường cần được phân khúc rõ ràng để tối ưu giá trị thay vì cạnh tranh dàn trải. Kinh nghiệm từ Ecuador cũng cho thấy, lợi thế cạnh tranh bền vững không chỉ đến từ giá thành mà còn từ chuỗi sản xuất liên kết chặt chẽ, được chuẩn hóa và có năng lực dự báo thị trường tốt.
Ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, việc đầu tư nghiên cứu giống, làm chủ nguyên liệu đầu vào và phát triển các giải pháp xử lý môi trường sẽ là nền tảng cho sự phát triển bền vững.
Đầu tư nghiên cứu giống là một trong các nền tảng phát triển ngành tôm bền vững
Để nâng cao năng lực cạnh tranh, tôm Việt Nam cần chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang gia tăng giá trị bằng thương hiệu, tiêu chuẩn và chế biến sâu. Trong bối cảnh thị trường còn nhiều biến động, đây sẽ là yếu tố quyết định để ngành tôm giữ vững vị thế trên bản đồ thủy sản toàn cầu./.
