Nhu cầu đối với các nguyên liệu biển, đặc biệt là bột cá và dầu cá tiếp tục gia tăng. Những dấu hiệu hiện nay cho thấy một khoảng thiếu hụt lớn về sản lượng đang hiện hữu, trong khi ngành nuôi tôm chưa có nhiều giải pháp để bù đắp.
Nhiều sức ép lên nguồn cung nguyên liệu
Phát biểu tại Diễn đàn tôm toàn cầu ở Utrecht, Hà Lan, ông Adolfo Fontes, Giám đốc Business Intelligence của Dsm-firmenich ước tính đến năm 2028, chênh lệch giữa nhu cầu nguyên liệu biển và nguồn cung dành cho các nhà sản xuất thức ăn sẽ lên tới 400.000 tấn. Ngay trong năm 2026, tình trạng thiếu hụt này sẽ bắt đầu được cảm nhận rõ khi các nguồn cung, chẳng hạn như nghề khai thác cá cơm Peru, chịu tác động của hiện tượng El Niño mạnh. “Đây là một vấn đề rất quan trọng đối với ngành tôm vào thời điểm hiện nay”, ông Fontes nói.
Nguồn cung các nguyên liệu có nguồn gốc từ biển đang đối mặt với nhiều áp lực gia tăng
Lần gần nhất ngành nguyên liệu biển phải đối mặt với một đợt El Niño mạnh là năm 2023. Những tác động sau đó đã khiến nguồn cung nguyên liệu biển sụt giảm. Trong năm này, nghề khai thác cá cơm tại Peru phải hủy vụ khai thác, góp phần khiến sản lượng bột cá toàn cầu giảm 50% so với mức trung bình lịch sử.
“Khi nói về năm 2026, con số này vẫn còn rất thận trọng bởi chúng ta vẫn phải chờ xem điều gì sẽ xảy ra trong nửa cuối năm. Nhưng nếu căn cứ vào các dự báo chính thức, chúng ta đang đứng trước mức suy giảm khoảng 20%”, ông Fontes cho biết.
Các dự báo khoa học cũng cho rằng El Niño sẽ kéo dài đến đầu năm 2027, đồng nghĩa những tác động này sẽ tiếp diễn và nguồn cung nguyên liệu biển cũng sẽ giảm theo.
Khi nhu cầu tăng nhanh hơn nguồn cung
Sự thay đổi này thể hiện rõ trong thành phần thức ăn nuôi tôm. Theo thời gian, tỷ lệ protein có nguồn gốc biển cộng với dầu cá đã giảm xuống còn khoảng 10% khối lượng thức ăn nuôi tôm. Trong cùng giai đoạn đó, sản lượng tôm nuôi toàn cầu liên tục gia tăng và dự kiến tiến sát 6 triệu tấn vào năm 2026. Sản lượng tôm tăng tất yếu kéo theo lượng thức ăn cần thiết cho ngành nuôi tôm cũng tăng lên.
Theo ông Fontes, trong vài năm trở lại đây, tốc độ tăng sản lượng nguyên liệu biển hằng năm liên tục thấp hơn tốc độ tăng trưởng của tổng sản lượng thức ăn thủy sản: “Từ năm 2000 – 2025, sản lượng thức ăn thủy sản đã tăng khoảng 230%. Trong chính khoảng thời gian đó, sản lượng nguyên liệu biển sử dụng trong sản xuất thức ăn thủy sản chỉ tăng 40%. Điều này đồng nghĩa tỷ lệ nguyên liệu biển trong thức ăn thủy sản đã giảm từ khoảng 25% xuống còn khoảng 10%. Đây là thực tế mà chúng ta đang phải đối mặt”.
Theo ước tính của ông Fontes, nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, đến năm 2028 nguồn cung sẽ thiếu hụt khoảng 400.000 tấn so với nhu cầu và khoảng cách này sẽ còn tiếp tục nới rộng trong những năm sau đó. Tình trạng thiếu hụt đã bắt đầu tác động đến giá cả. Giá bột cá và dầu cá hiện cao hơn đáng kể so với mức thông thường, thậm chí cao hơn cả năm 2023, mặc dù xét về mặt kỹ thuật, lượng cung trên thị trường hiện nay nhiều hơn thời điểm đó: “Có thể thấy giá hiện cao hơn nhiều so với những gì đã xảy ra trong đợt El Niño trước. Vấn đề không chỉ nằm ở El Niño”. Theo ông, sự khác biệt chỉ trong vòng 3 năm nay xuất phát từ việc nhu cầu nguyên liệu biển trên toàn cầu tăng mạnh.
Ngành tôm vẫn chưa có giải pháp đủ lớn
Cũng như các ngành nuôi trồng thủy sản khác, thách thức đối với ngành nuôi tôm là đang phụ thuộc vào nguyên liệu biển trong thức ăn và hiện chưa có một giải pháp rõ ràng nào đủ khả năng bù đắp khoảng thiếu hụt dự kiến.
Protein đơn bào (single-cell protein) được xem là một trong những nguồn nguyên liệu có khả năng gia tăng nguồn cung. Tuy nhiên, năm 2025, sản lượng loại protein này mới đạt khoảng 40.000 tấn. “Cần nhìn vào tiềm năng của nguồn nguyên liệu này. Theo dự báo của các doanh nghiệp hiện nay, sản lượng có thể đạt khoảng 150.000 – 200.000 tấn, và chúng ta có thể kỳ vọng khoảng 35% trong số đó được dành cho nuôi trồng thủy sản, tương đương khoảng 50.000 tấn”, ông Fontes cho hay.
Bột côn trùng (insect meal) là một giải pháp khác được đề xuất. Theo số liệu gần nhất của năm 2024, sản lượng bột côn trùng mới đạt khoảng 15.000 tấn. Tuy nhiên, tiềm năng thực tế của ngành này vẫn chưa rõ ràng. Một số tổ chức cho rằng sản lượng có thể nhanh chóng mở rộng lên 250.000 tấn.
Ngành tôm cần tìm ra giải pháp đủ lớn để ứng phó với thiếu hụt nguồn cung
“Trong khi đó, chúng ta đã chứng kiến một số doanh nghiệp rút khỏi lĩnh vực này, điều đó làm nảy sinh thêm những câu hỏi về năng lực thực tế mà ngành có thể đạt được trong tương lai gần”, ông Fontes nói.
Dầu tảo (algal oil), giải pháp thứ ba, đạt sản lượng khoảng 20.000 tấn vào năm 2025 và được dự báo tăng lên khoảng 36.000 tấn vào năm 2030.
Theo ông Fontes, ngay cả khi cộng cả 3 nguồn nguyên liệu thay thế tiềm năng này, khoảng cách giữa cung và cầu vẫn tồn tại và sẽ ngày càng lớn hơn theo thời gian. Trong ngắn hạn, điều này đồng nghĩa giá bột cá và dầu cá sẽ biến động mạnh, tạo ra rủi ro về giá đối với những doanh nghiệp phụ thuộc vào các nguồn nguyên liệu này.
Ông Fontes cho rằng, ngành tôm cần xem xét cách thức ứng phó với khoảng thiếu hụt nguồn cung, hoặc bằng cách tìm kiếm những nguồn nguyên liệu mới, hoặc đẩy nhanh đổi mới công nghệ nhằm giảm tỷ lệ sử dụng nguyên liệu biển trong thức ăn./.
