Kích thước viên thức ăn tưởng như là yếu tố đơn giản nhưng có thể tác động trực tiếp đến khả năng bắt mồi, tốc độ ăn và lượng thức ăn được tôm sử dụng. Chọn cỡ viên phù hợp với từng giai đoạn tăng trưởng vừa giúp tôm ăn hiệu quả vừa góp phần hạn chế thức ăn dư, kiểm soát chất lượng nước và chi phí vụ nuôi.
Viên thức ăn quá lớn hoặc quá nhỏ đều ảnh hưởng khả năng bắt mồi
Tôm có tập tính bắt mồi bằng các chân bò và phụ bộ, sau đó nghiền, xé và đưa thức ăn vào miệng. Khi viên thức ăn lớn hơn khả năng bắt và xử lý của tôm, tôm phải mất nhiều thời gian hơn để ăn một viên. Điều này dễ dẫn đến việc tôm bắt mồi chậm, cạnh tranh thức ăn kém, một phần thức ăn bị bỏ lại trong nhá hoặc rơi xuống đáy khiến người nuôi khó kiểm soát lượng ăn thực tế, thức ăn dư phân hủy, làm tăng chất hữu cơ và gây áp lực lên môi trường nước. Đặc biệt, trong ao có mật độ cao, những con tôm yếu hoặc tăng trưởng chậm có thể càng dễ bị “lép vế” khi cạnh tranh với đàn tôm khỏe.
Do đó, khi viên thức ăn có kích thước phù hợp, tôm có thể tiếp cận và xử lý thức ăn thuận lợi hơn. Ngược lại, viên quá lớn có thể khiến tôm mất nhiều thời gian để thao tác, nhất là ở những giai đoạn tôm còn nhỏ.
Khi viên thức ăn có kích thước phù hợp, tôm có thể tiếp cận và xử lý thức ăn thuận lợi hơn
Không chỉ vậy, thức ăn không được sử dụng hết còn có nguy cơ trở thành nguồn hữu cơ trong ao. Khi thức ăn dư phân hủy, lượng chất hữu cơ tích tụ tăng, gây thêm áp lực lên hệ thống xử lý nước và đáy ao. Vì vậy, câu chuyện về kích thước viên thức ăn không dừng ở việc “tôm có ăn được hay không” mà liên quan đến cả hiệu quả quản lý thức ăn và môi trường nuôi. Tuy nhiên, viên thức ăn quá nhỏ cũng không phải lựa chọn tối ưu. Tôm phải bắt nhiều viên hơn để đáp ứng cùng một lượng thức ăn. Những viên nhỏ có thể phân tán nhanh trong nước, bị dòng chảy cuốn đi hoặc khó được người nuôi quan sát đầy đủ trong quá trình kiểm tra sàng, nhá.
Điều này đặc biệt đáng lưu ý khi người nuôi đánh giá sức ăn dựa trên lượng thức ăn cho vào thay vì lượng thức ăn thực tế được tôm sử dụng. Nếu kích thước viên không phù hợp, việc điều chỉnh khẩu phần có thể thiếu chính xác, dẫn đến cho ăn thiếu hoặc dư.
Bên cạnh kích thước, khả năng sử dụng thức ăn của tôm còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều đặc tính khác như độ cứng viên, độ ổn định trong nước, khả năng hấp dẫn, tốc độ chìm và chất lượng nguyên liệu. Vì vậy, kích thước viên nên được xem là một phần trong tổng thể các yếu tố quyết định hiệu quả của thức ăn.
Chọn đúng cỡ viên để kiểm soát lượng ăn và giảm thức ăn dư
Trong thực tế sản xuất, kích thước viên thức ăn thường được điều chỉnh theo trọng lượng và giai đoạn phát triển của tôm. Tôm càng lớn thì nhu cầu về kích thước viên cũng thay đổi để phù hợp với khả năng bắt, nghiền và tiêu hóa thức ăn. Việc chuyển cỡ viên vì vậy cần được thực hiện dựa trên sự phát triển thực tế của đàn tôm, thay vì chỉ căn cứ cứng nhắc vào số ngày nuôi. Khi tôm đã lớn hơn nhưng vẫn sử dụng viên quá nhỏ, thời gian bắt mồi có thể kéo dài và hiệu quả phân phối thức ăn không tối ưu. Ngược lại, chuyển sang viên quá lớn khi tôm chưa đủ khả năng xử lý cũng có thể làm giảm tốc độ ăn.
Một nguyên tắc quan trọng là kích thước viên phải đi cùng khả năng ăn thực tế của đàn tôm. Người nuôi cần theo dõi tốc độ bắt mồi, lượng thức ăn còn lại trong sàng hoặc nhá và phản ứng của tôm sau các cữ ăn để có cơ sở điều chỉnh. Nếu thức ăn được tiêu thụ nhanh, tôm hoạt động và bắt mồi tốt, lượng dư thấp, đó là những dấu hiệu cho thấy khẩu phần và kích thước viên đang tương đối phù hợp. Ngược lại, thức ăn thường xuyên còn lại sau thời gian cho ăn có thể là tín hiệu cần xem xét lại lượng cho ăn, kích thước viên hoặc các yếu tố khác trong ao.
Người nuôi cần theo dõi tốc độ bắt mồi, lượng thức ăn còn lại trong sàng hoặc nhá và phản ứng của tôm sau các cữ ăn để có cơ sở điều chỉnh
Đặc biệt, không nên đánh đồng việc tôm ăn mạnh với việc cho tôm ăn càng nhiều càng tốt. Mục tiêu của quản lý thức ăn là cung cấp đủ dinh dưỡng cho nhu cầu tăng trưởng, đồng thời hạn chế lượng thức ăn không được sử dụng. Điều này có liên quan trực tiếp đến chi phí sản xuất. Thức ăn thường chiếm 45-60% trong tổng chi phí nuôi tôm, nên mỗi lượng thức ăn bị lãng phí đều tác động đến giá thành. Khi kiểm soát tốt kích thước viên, khẩu phần và thời điểm cho ăn, người nuôi có thể nâng cao tỷ lệ thức ăn được tôm sử dụng, đồng thời giảm lượng hữu cơ đưa xuống ao.
Chọn đúng kích thước viên không đơn thuần là lựa chọn loại thức ăn phù hợp với cỡ tôm. Đây còn là một mắt xích trong bài toán quản lý thức ăn, môi trường và hiệu quả kinh tế của cả vụ nuôi. Khi viên thức ăn vừa với khả năng bắt mồi, tôm có điều kiện sử dụng thức ăn hiệu quả hơn, trong khi người nuôi có thêm cơ sở để kiểm soát lượng cho ăn và hạn chế thức ăn dư./.
